Celiakia - kiedy organizm nie toleruje glutenu

Celiakia zazwyczaj ujawnia się w dzieciństwie, jednak jej pierwsze objawy mogą pojawić się nawet u osób w podeszłym wieku. Najlepszym sposobem, aby z nią wygrać jest stosowanie diety bezglutenowej.

Celiakia to choroba polegająca na trwałej nietolerancji glutenu, czyli białka zbóż, które występuje w różnych postaciach - w pszenicy jest to gliadyna, w życie - sekalina, w jęczmieniu - hordeina, a w owsie - awenina. Choroba ta może wystąpić w każdym wieku, jednak najczęściej ujawnia się w wieku dziecięcym.

Przyczyna celiakii nie jest do końca poznana, gdyż o rozwoju choroby decyduje kilka czynników: genetyczny, metaboliczny, odpornościowy, środowiskowy i prawdopodobnie infekcyjny.

Działający toksycznie gluten prowadzi do nieżytu żołądka i jelit oraz zaniku kosmków jelita cienkiego, czyli maleńkich wypustków błony śluzowej, zwiększających jej powierzchnię i odpowiedzialnych za wchłanianie składników pokarmowych. W efekcie składniki pokarmowe (białko, tłuszcze, węglowodany, witaminy i składniki mineralne) wchłaniają się w minimalnych ilościach, co prowadzi do rozwoju niedoborów pokarmowych i wystąpienia różnorodnych objawów. Ponadto w organizmie powstają specyficzne przeciwciała.

Celiakia może występować w trzech postaciach:

Pierwsza, to postać klasyczna (pełnoobjawowa), która stanowi około 30% wszystkich przypadków. Występuje w niej zanik kosmków jelitowych. Nasilone objawy, takie jak bóle brzucha, wzdęcia, szarożółte biegunki tłuszczowe o bardzo nieprzyjemnym zapachu, prowadzą do ogólnego osłabienia i zaniku apetytu. Dzieci chore na celiakię stają się płaczliwe, rozdrażnione i apatyczne. W konsekwencji choroba ta prowadzi do niedokrwistości z niedoboru żelaza, niedoborów białka, kwasu foliowego, witamin oraz alergii pokarmowych. Późno lub niesystematycznie leczona celiakia daje objawy przewlekłego niedożywienia, tj. niedoboru wzrostu, skrzywień kręgosłupa, krzywicy, zmian skórnych, powoduje opóźnienie pokwitania oraz zaburzenia emocjonalne (drażliwość, trudności w skupieniu się czy wręcz apatię).

Druga postać jest postacią niemą (ubogoobjawową). Ten rodzaj celiakii występuje najczęściej, niestety ze względu na niespecyficzne objawy tj. bóle brzucha, wzdęcia czy luźne stolce trudno go zdiagnozować. W tej postaci celiakii również dochodzi do zaniku kosmków jelitowych w jelicie cienkim.

Trzecią formą choroby jest postać utajona - wówczas w organizmie występują jedynie specyficzne przeciwciała, ale nie dochodzi do zaniku kosmków.

Podstawą leczenia celiakii jest dieta bezglutenowa, która musi być stosowana przez całe życie. Dieta powinna być łatwo strawna, bogata w pełnowartościowe białko (ryby, mięso, jaja, nabiał) oraz w witaminy A, D, C, kwas foliowy i składniki mineralne (zwłaszcza wapń i żelazo). Potrawy powinny być niskotłuszczowe, ale równocześnie zawierać niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe. Nieprzestrzeganie diety prowadzi do niedoborów składników pokarmowych, a konsekwencji do niedożywienia, rozwoju krzywicy, anemii, osteoporozy oraz próchnicy zębów.

W diecie bezglutenowej musimy wyeliminować wszystkie produkty i przetwory pochodzące z pszenicy, żyta, jęczmienia oraz owsa. Należy je zastąpić odpowiednimi mieszankami mąki, pieczywem i innymi produktami mącznymi przygotowywanymi na bazie surowców naturalnie bezglutenowych.

Osoba chora na celiakię powinna w ciągu dnia zjeść 5 regularnych posiłków, małych objętościowo. Dzieci cierpiące na chorobę trzewną zazwyczaj nie mają apetytu, dlatego też podawane posiłki powinny być estetyczne i urozmaicone. Zalecane jest gotowanie na parze i w wodzie, pieczenie bez obsmażania oraz duszenie bez tłuszczu lub w folii.

Osoby chore na celiakię powinny wyeliminować produkty zawierające gluten, jego głównymi źródłami są:

- mąka pszenna, żytnia;

- kasza manna, jęczmienna (mazurska, perłowa, pęczak);

- płatki owsiane, otręby pszenne, płatki śniadaniowe pszenne i żytnie;

- chleby, ciasta i ciasteczka zawierające gluten, sucharki, biszkopty, makarony z mąki pszennej i żytniej, przetwory z orkiszu;

- czekolada nadziewana, cukierki nadziewane, wafle, batony, gumy do żucia;

- napoje gazowane, alkoholowe;

- konserwy mięsne, rybne, podroby (pasztetowa, pasztet, kaszanka, parówki, kiełbasy, salcesony, mielonki itp.);

- jogurty ze zbożami czy chrupkami;

- kakao owsiane, kawa "Inka";

- półprodukty gotowe (zupy, sosy w proszku, produkty "ze słoika", produkty instant, kotlety gotowe, panierowane) nie posiadające na opakowaniu znaku "przekreślony kłos".

Pasztety, konserwy, kaszanki, parówki, mielonki i inne przetwory mięsne należą do produktów zabronionych, gdyż istnieje podejrzenie, że w procesie ich produkcji dodano składniki zawierające gluten (np. mąkę pszenną czy kaszę mannę). Drażniąco na przewód pokarmowy działa także kakao, napoje gazowane, ostre przyprawy oraz kawa. W okresie remisji można powoli wprowadzać rośliny strączkowe, otręby sojowe czy kukurydziane oraz kaszę gryczaną.

W okresach zaostrzenia choroby, gdy występuje biegunka, na kilka tygodni należy wykluczyć, oprócz glutenu, także mleko i jego przetwory oraz cukier buraczany. Nasilają one bowiem objawy. Wybierać należy mięsa chude tj. drobiowe, cielęce, wołowe, królicze. Polecane są również ryby. Ze względu na upośledzenie trawienia tłuszczów ograniczyć powinno się produkty smażone, podroby, przetwory mięsne typu kiełbasy, tłuste wędliny, pasztetowe, pasztety, kaszanki oraz tłuszcze zwierzęce (smalec, łój) za wyjątkiem masła i śmietany. Warzywa i owoce powinniśmy wówczas podawać w postaci rozcieńczonych soków, przecierów, papek czy drobno startych surówek, aby nie drażniły przewodu pokarmowego. Z warzyw nie należy rezygnować! Są one niezastąpionym źródłem witamin i składników mineralnych. W czasie zaostrzenia objawów choroby z diety należy wyeliminować jedynie ciężkostrawne warzywa i owoce tj. kapustę, fasolę, groch, grzyby, cebulę, ogórki, gruszki, śliwki, wiśnie oraz czereśnie.

Jeśli chorujesz na celiakię powinieneś unikać również piwa, mieszanek przyprawowych oraz alkoholi otrzymywanych ze zbóż!

Produkty dozwolone to:

- mąka, kasza i skrobia kukurydziana, mąka, płatki i skrobia ryżowa, skrobia pszenna, ryż, kasza i mąka jaglana (z prosa), mąka sojowa, kasza gryczana, mąka ziemniaczana;

- soja, soczewica, tapioka (z bulw manioku), sago, sorgo, amarantus;

- makaron ryżowy i kukurydziany, pieczywo kukurydziane, ryżowe, gryczane, popcorn;

- wypieki z mąk bezglutenowych: ciasta drożdżowe, kruche, herbatniki;

- desery bezglutenowe: budynie, galaretki, kisiele z mąką ziemniaczaną;

- landrynki, lizaki, twarda czekolada mleczna i gorzka.

Przed zjedzeniem gotowego produktu zakupionego w sklepie sprawdź dokładnie skład recepturowy. Pamiętaj, że gluten może znajdować się w produktach, których byś o to nie podejrzewał, np. jogurtach, lodach, czekoladzie, sosie sojowym, keczupie, musztardzie. Spowodowane jest to wykorzystywaniem tej samej linii produkcyjnej dla produktów glutenowych i teoretycznie bezglutenowych. Ponadto ten związek zawarty jest w suszonych owocach, które zostały posypane specjalną posypką zapobiegającą sklejaniu się, a także niektórych lekach oraz kosmetykach, np. szminkach. Produkty dietetyczne przeznaczone dla osób z celiakią powinny być zawsze oznaczone symbolem przekreślonego kłosa lub napisem "produkt bezglutenowy".

Stosowanie diety bezglutenowej zgodnie z powyższymi zaleceniami pod kontrolą lekarza i dietetyka powoduje ustąpienie objawów i odbudowę kosmków jelitowych. Ilona Grzegorzewska